| |
|
Antykloncepcja awaryjna - raport
opracowanie: Barbara Michalik
W nagych wypadkach
W USA zdarza si 2,7 mln niepodanych ci kadego roku. Poowa z nich jest spowodowana nieudan antykoncepcj, a take zbyt ma skutecznoci naturalnych metod ograniczajcych podno. Jak podaje Centers for Disease Control and Prevention, wicej ni 11 milionw amerykaskich kobiet okrela stosowane przez nie rodki i sposoby jako niewystarczajce.
Dotyczy to szczeglnie stosunku przerywanego, uywania prezerwatyw czy krkw dopochwowych. Skuteczno obniaj ponadto bdy ich uytkownikw, czyli nieprawidowe stosowanie prezerwatyw czy nieprzestrzeganie zalece dotyczcych zaywania piguek hormonalnych. Zdarzaj si rwnie sytuacje nieoczekiwane, trudne do przewidzenia (pknicie lub zsunicie si prezerwatywy, gwaty), podczas ktrych sytuacja nie przygotowanej partnerki staje si dramatyczna. Prof. Anita Nelson z Zakadu Poonictwa i Ginekologii z Los Angeles twierdzi, e okoo 50% wszystkich aborcji i niepodanych ci mona by unikn, gdyby kobieta miaa dostp do tzw. nagej antykoncepcji, czyli rodkw, ktrych mona uywa po stosunku seksualnym. Nazywa si je inaczej antykoncepcj postkoitaln, awaryjn ("emergency contraception", ECP) albo te "morning after pill", co oznacza "piguka poranek po" (nastpnego dnia po stosunku). Kiedy indziej s znane jako tabletki "po stosunku" albo "dzie po" lub "dwie doby po".
Ostatnio na wiecie pojawia si coraz wicej rnych rodkw antykoncepcyjnych, a firmy farmaceutyczne przecigaj si w dostarczaniu na rynek coraz to nowych, doskonalszych specyfikw. Niektrzy twierdz, e stanowi one i tak mniejsze zo. Nie tylko chroni przed nie planowan ci, ale i zapobiegaj aborcji mogcej mie niekiedy niekorzystne skutki zdrowotne, psychiczne i moralne.
Wobec ogromnej rnorodnoci rodkw tego typu zaprezentujemy te, ktre stosuje si w tzw. sytuacjach awaryjnych, czyli wtedy, gdy przed wspyciem partnerzy nie uyli adnego z nich, a mimo to doszo do stosunku i zachodzi obawa niepodanej ciy. Naley jednak podkreli, e przed ich zastosowaniem naley koniecznie skonsultowa si z lekarzem, tym bardziej e mona je kupi tylko na recept.
Poranek po, czyli Preven
Po fali burzliwych dyskusji wiat obiego wiele sensacyjnych wiadomoci o zaakceptowaniu rwnolegle w wielu krajach rnych rodkw antykoncepcyjnych przeznaczonych do stosowania w nagych przypadkach, czyli po stosunku, zwanych take antykoncepcj dedykowan.
Pierwszym rodkiem zaakceptowanym przez FDA w lipcu 1999 r., a dopuszczonym do sprzeday w amerykaskich aptekach od wrzenia tego roku, jest Preven produkowany przez firm Gynetics. Lek jest dostpny na recept. Producent reklamuje go jako rodek skuteczny przez 72 godziny po stosunku. Twierdzi, e na 100 stosujcych go kobiet 98 uniknie ciy. Okrelenie "poranek po" moe okaza si mylce, poniewa powinien by brany od 1 do 72 godzin po seksie, co oznacza, e najlepiej nie czeka z pokniciem piguki do najbliszego poranka, gdy jej skuteczno jest najwiksza tu po odbytym stosunku, a pniej stopniowo maleje (a omiokrotnie!).
Preven jest sprzedawany w formie zestawu, w skad ktrego wchodzi broszura speniajca rol szczegowej informacji dla pacjentki, test ciowy, a take cztery jasnoniebieskie tabletki antykoncepcyjne. Piguki te zawieraj dwa hormony: progestin oraz estrogen. Dziaanie Prevenu polega na tym, e zapobiega owulacji lub j opnia. Prawdopodobnie utrudnia rwnie zapodnienie komrki jajowej (jeeli jest ona ju uwolniona z jajnika) albo moe powodowa zmiany w luzwce macicy, ktre uniemoliwiaj zagniedenie si zapodnionej komrki. Producenci podkrelaj, e Preven nie wywouje poronienia.
Przed uyciem tabletek zaleca si wykonanie testu ciowego, aby kobieta moga stwierdzi, czy nie zasza w ci wczeniej. Jeeli tak si ju stao, tabletki nie bd skuteczne, poniewa nie niszcz one rozwijajcej si ju ciy. Jeeli kobieta ustali, e nie jest w ciy, powinna jak najszybciej wzi pierwsze 2 niebieskie tabletki. Nastpn dawk 2 kolejnych naley ykn 12 godzin pniej. Lekarze radz rwnie wykonanie testu ciowego po upywie 2 tygodni (jeeli pacjentka nie bdzie miaa w tym czasie okresu), gdy test wykonany zbyt wczenie moe by zawodny.
Skutki niepodane s niewielkie: niekiedy nudnoci, czasem wymioty, ktre mog trwa kilka godzin przez jeden lub dwa dni. Tabletki te nie przeciwdziaaj infekcji HIV ani innym chorobom przenoszonym drog pciow. Skutkiem ubocznym stosowania progestagenw w tabletkach po stosunku s rwnie krwawienia midzymiesiczkowe lub wczeniejsze wywoanie miesiczki.
Program pomocy
W zwizku z pojawieniem si tego rodka w Ameryce opracowano specjalny system majcy na celu udzielanie pomocy kobietom, ktre znalazy si w trudnej sytuacji z powodu prawdopodobiestwa niechcianej ciy. Doktor Paul Blumenthal z Uniwesytetu Johna Hopkinsa, profesor zajmujcy si ginekologi i poonictwem, podkrela, e program ten dotyczy nie tylko ofiar gwatu. Kada kobieta, ktra odbya stosunek bez zabezpiecze i obawia si ryzyka ciy, moe zadzwoni, wezwa swojego lekarza i zada awaryjnej antykoncepcji. Jednym ze stosowanych w jej ramach rodkw jest wanie Preven, ktry moe by dostarczony natychmiast do domu nie tylko przez lekarza czy jego asytenta, ale rwnie pielgniark. Jest on udostpniany w ramach ubezpieczenia zdrowotnego.
Aby uatwi korzystanie z tych piguek i uzyska dodatkowe informacje, mona zadzwoni pod bezpatny numer telefonu, a linia informacyjna poda nazwiska i numery trzech najbliszych osb, ktre mog go przywie. Cena wynosi od 20 do 40 dolarw. Sam test ciowy kosztuje 16 dolarw. Profesor Paul Blumenthal twierdzi, e Preven redukuje szans zajcia w ci o 75%. Ale jeeli uwzgldni fakt, e oglne prawdopodobiestwo zajcia w ci to 20% (zaley bowiem od dnia cyklu i innych czynnikw), skuteczno awaryjnej antykoncepcji tego rodzaju wynosi mniej wicej 95%.
Kobieta potrzebujca pomocy moe w ramach tego programu zamiast awaryjnej piguki antykoncepcyjnej zdecydowa si na zaoenie spirali wewntrzmacicznej.
Plan B bez tajemnic
FDA zarejestrowaa rwnie now awaryjn metod antykoncepcyjn pod nazw Planu B. Rzecznik FDA, Suzan Cruzan, zapewnia, e jest on rwnie skuteczny jak inne sposoby, co wykazay badania sponsorowane przez WHO w 15 krajach obejmujce okoo 3000 kobiet. Jest to rodek hormonalny zawierajcy dwie biae tabletki levonorgestrelu, czyli progestagenu I generacji (spotykanego zreszt w wikszoci rodkw antykoncepcyjnych), syntetycznego hormonu, ktry zapobiega poczciu przez blokowanie jajeczkowania lub zapodnienia. Pierwsz z tych tabletek - podobnie jak w przypadku Prevenu - trzeba wzi nie pniej ni 72 godziny po stosunku, a nastpn po 12 godzinach. Lek nie przerywa ju istniejcej ciy. Powoduje mniej skutkw ubocznych ni dotychczasowe piguki, chocia nie eliminuje ich zupenie. Oprcz niewielkich nudnoci lub wymiotw (mniejszych ni przy innych rodkach) moe powodowa ble, zmczenie, bl gowy, zaburzenia miesiczkowania, wraliwo piersi.
Plan B ma by dystrybuowany w USA przez Womens Capital Corp. (WCC) i pocztkowo dostpny tylko na recept oraz za porednictwem Planned Parenthood Clinics (amerykaskiej Kliniki Planowania Rodziny). Bdzie go mona kupi rwnie w niektrych aptekach. Womens Capital Corp. to firma prywatna, ktra powstaa w celu upowszechnienia planu B na rynkach USA i Kanady, finansowana przez rne amerykaskie fundacje dobroczynne, a take instytucje stowarzyszone z Planned Parenthood.
W Polsce - Postinor
W Polsce w tym celu stosuje si piguki antykoncepcyjne Postinor sprzedawane w aptekach na recept (starcz na dwa razy i kosztuj ok. 36 z). W jednym opakowaniu znajduj si 4 tabletki. Po zblieniu bez zabezpieczenia najlepiej zay jedn z nich w cigu 1 - 72 godzin, a najlepiej tu po nim. Jest tym skuteczniejsza, im szybciej zostanie uyta. Po 12 godzinach naley wzi drug tabletk.
rodek ten zawiera bardzo du dawk progestagenu (syntetycznego progesteronu). Dziki temu opnia si proces jajeczkowania, jeli ono jeszcze nie nastpio, i plemniki nie zd dotrze do jajeczka. Natychmiast zagszcza luz w szyjce macicy, co blokuje drog plemnikom, a jeeli do zapodnienia komrki jajowej ju doszo, utrudnia jej zagniedenie si w macicy i rozwj ciy. Poniewa podczas cyklu miesiczkowego mona zay nie wicej ni 4 piguki, Preven mona stosowa tylko sporadycznie.
Warto przy tym wspomnie, e tabletki te bywaj zawodne, a poza tym nie mona ich uywa jako rutynowego rodka zapobiegajcego ciy. Zaburzaj bowiem gospodark hormonaln organizmu kobiety i rozregulowuj jej cykl miesiczkowy ze wzgldu na du jednorazow dawk hormonu. Przeciwwskazania s niewielkie i takie same jak w typowej doustnej antykoncepcji (np. choroby pcherzyka ciowego i wtroby, a take przebyta taczka).
Wzmocniona dawka hormonw
Lekarze radz, e w nagych przypadkach mona wykorzysta dotychczasowe antykoncepcyjne doustne piguki hormonalne (w Polsce - np. Gravistat, Ovidon, Microgynon, Rigevidon, Marvelon, Mercilon, Cilest, Diane 35, Femoden, Minisiston, Triguilar, Triregol; na Zachodzie - np. Alesse, Trivora, Levora, Triphasil) i uy ich zwikszonej dawki, ktra speni rol antykoncepcji awaryjnej.
Zawieraj one zwizki o dziaaniu zblionym do naturalnych hormonw. Dziki temu wpywaj na fizjologi kobiety, a wic hamuj uwalnianie si komrki jajowej, powoduj zmiany w bonie luzowej macicy, uniemoliwiajc zagniedenie si zarodka, zmieniaj konsystencj luzu, utrudniajc plemnikom zapodnienie.
S rne rodzaje tych tabletek. Doustne rodki dwuskadnikowe zawieraj dwa rodzaje hormonw: estrogen i progestagen. Zazwyczaj zaywa si je przez 21 dni, a potem nastpuje 7-dniowa przerwa, w ktrej pojawia si okres. Czasami niektre opakowania zawieraj 28 tabletek i wwczas 7 piguek z ostatnich dni cyklu nie zawiera adnych hormonw. W aptekach znajduj si trzy rodzaje dwuskadnikowych tabletek:
- jednofazowe (wszystkie maj ten sam kolor i zawieraj tak sam ilo progestagenu i estrogenu),
- dwufazowe (o dwch rnych kolorach, maj rne dawki hormonw zalenie od dnia cyklu; zazwyczaj ju nie stosowane;)
- trjfazowe (maj trzy kolory, poniewa s trzy rodzaje tabletek dostosowanych do dni cyklu).
Rne kolory uatwiaj przyjmowanie ich w odpowiedniej kolejnoci. Mona je rwnie wykorzysta w antykoncepcji awaryjnej i w cigu 72 godzin po stosunku wzi zwikszon liczb tabletek z pierwszych dwch dni cyklu. Ile z tych piguek trzeba ykn i ktre, zaley to od rodzaju rodka oraz decyzji lekarza. Po 12 godzinach bierze si powtrn, take wiksz ni zazwyczaj, dawk tabletek.
Natomiast w jednoskadnikowych rodkach (zwanych minipigukami; rzadko stosowanych) jest tylko jeden hormon, czyli progestagen. W normalnej antykoncepcji bierze si je przez cay cykl miesiczkowy, bez adnej przerwy. I te rwnie mona zay w sytuacji awaryjnej, stosujc dwie zwikszone dawki: jedn w cigu 72 godzin, a drug w odstpie 12 godzin. O szczegach poinformuje nas lekarz, gdy rwnie zaley to od rodzaju piguek. Naley tylko pamita o tym, eby nie bra ostatnich siedmiu tabletek, gdy nie zawieraj adnych hormonw.
Niekiedy piguki z drugiej dawki mona wzi dopochwowo, a rodek zostanie wchonity przez tkank. W kadej z tych metod trzeba przestrzega zalece lekarza, ktry powinien ustali z pacjentk sposb postpowania. Przeciwwskazaniami s zatory ttnic lub y, choroby zastawek, zawa serca, nowotwory, powane schorzenia wtroby.
Wkadka wewntrzmaciczna, czyli IUD
Zupenie inna forma antykoncepcji awaryjnej to zaoenie wkadki wewntrzmacicznej (spirali), czyli przyrzdu znanego pod nazw IUD (intra - uterine device), ktr zazwyczaj wprowadza si jako jedn z mechanicznych metod rutynowej antykoncepcji przed stosunkami (The Copper T, Omega, Multiload Cu 250, Multiload Cu 375, Gyne T 380). Jednak w sytuacjach nagych mona j zaoy po nie zabezpieczonym seksie, dziki czemu speni ona swoje zadanie nawet do 5 dni po wspyciu. Ma ona najczciej ksztat litery T (czasami wyglda jak S lub jeszcze inaczej) i umieszcza si j w macicy. Moe by zrobiona z plastiku, ze stali, a niektre spirale zawieraj miedziany zbiorniczek lub hormony. Wspczesne wkadki wykonuje si z tworzyw sztucznych. Najczciej maj nawinity srebrny lub miedziany drucik, w innych znajduj si implanty hormonalne. Powoduj one takie zmiany w bonie luzowej macicy, ktre uniemoliwiaj zagniedenie si zarodka. Hamuj ruchy jajowodw oraz zmieniaj konsystencj luzu, utrudniajc aktywno plemnikw (jony miedzi lub srebra unieczynniaj same plemniki).
Skuteczno wkadki zakadanej po stosunku jest dua i wysza ni 90%. Dodatkowe znaczenie ma to, e jest to metoda dugoterminowa, gdy spirala pozostawiona w macicy chroni przed ci przez okoo 3-5 lat. Mona j take wyj po nastpnym okresie. Zabieg musi wykona ginekolog, gdy wkadanie i wyjmowanie tej wkadki wymaga ostronoci. Mimo to metoda ta jest o wiele mniej ryzykowna ni przerwanie ciy. Uywa si jej tylko wtedy, gdy kobieta jest pewna, e nie zasza w ci podczas wczeniejszego stosunku. Nie zaleca si jej raczej tym, u ktrych wystpuje wysokie ryzyko infekcji, czyli tych, ktre zostay zgwacone, miay wielu partnerw, czy te s zagroone infekcj z innych powodw.
Powrt kameleona, czyli Mifegyne i RU 486
Najwicej kontrowersji budzi cigle francuska piguka aborcyjna Mifegyne. W lipcu 1999 r. zaakceptowaa j Szwajcaria - jako kolejne, sme pastwo zachodnio - europejskie (po Niemczech, Austrii, Belgii, Danii, Hiszpanii, Grecji, Holandii). Ma by tam dostpna od wrzenia 1999 r. rodek ten jest produkowany przez francusk firm Exelgyn, a dotychczas Mifegyne mona byo kupi tylko we Francji, Wielkiej Brytanii i Szwecji, gdzie stosowao j okoo p miliona kobiet. W kolejnych krajach Wsplnoty Europejskiej zarejestrowano j niedawno. W niektrych z tych pastw akceptacja ta jednak oznacza, e wprawdzie produkt jest legalny, ale sprzeda bdzie mona rozpocz dopiero wtedy, gdy producent uzyska zgod na dystrybucj od kadej z kolejnych instytucji rzdowych. Kongres Stanw Zjednoczonych w gosowaniu, ktre miao miejsce w czerwcu 1999 r., nie zgodzi si na rejestracj. W wielu krajach do tej pory jest nielegalny.
Bya ona wczeniej znana jako piguka RU 486 (mifepristone), wok ktrej przez wiele lat trwa dyskusja i protesty, gdy jej dziaanie polega na wywoywaniu aborcji. RU to skrt od Roussel Uclaf, nazwy producenta tego rodka, ktry jest syntetycznym lekiem z grupy sterydw o waciwociach przeciwhormonalnych. Zawiera antyprogesteron majcy dziaanie przeciwne do progesteronu, hormonu wydzielanego przez ca ci. Jego rola jest jednak najwaniejsza w pierwszym trymestrze ciy, gdy zapobiega skurczom macicy (mimo e jest go pocztkowo niewiele, bo wytwarza go jedynie ciako te ciowe). Przez nastpne 16 tygodni jest ju produkowany w ogromnych ilociach w oysku i zazwyczaj problem skurczw wywoanych niedoborem progesteronu znika. RU zawiera prostaglandyny, czyli PGE alfa, ktrych dziaanie jest do zoone. Polega na wywoywaniu skurczw w miniwce gadkiej, w tym rwnie w miniu macicy, co wywouje poronienie.
Niekiedy antyprogesteron czono z innymi substancjami chemicznymi, takimi jak sulproston, ktre zwikszay skuteczno.
Nawet gdy poronienie nie nastpio i dziecko przeyo, mogo urodzi si z deformacjami. Bernard N. Nathanson stwierdzi, e zaakceptowanie RU 486 oznacza powrt do barbarzystwa, gdy nie tylko doprowadza do zniszczenia zdrowia kobiety i dziecka, a rwnie stanowi najwiksze zagroenie dla rodziny.
Piguka ta ma wielu przeciwnikw w wielu krajach, nawet tych, w ktrych oficjalnie j zaakceptowano (podobnie jak aborcja).
***
Antykoncepcja awaryjna jest jeszcze w Polsce i na wiecie zbyt mao upowszechniona, mimo e wiele kobiet w obliczu nagego i nieoczekiwanego ryzyka nie chcianej ciy czsto przeywa dramat. Oczywicie, lepiej jest regularnie i wiadomie stosowa rodki antykoncepcyjne przed wspyciem i zawczasu zapobiega ciy. Ale jake czsto kobieta staje si ofiar agresji seksualnej, przypadku, pomyki czy te wasnej bezmylnoci. Takie okolicznoci mog jej zniszczy ycie, by przyczyn zaamania, depresji, nieprzemylanego zachowania czy przestpczych czynw. W tej trudnej chwili wiadomo, e istnieje wyjcie z tej - wydawaoby si do tej pory - beznadziejnej sytuacji, jest bardzo wana. Daje moliwo wyboru. I od kobiety zaley, czy z niej skorzysta.
| Zastosuj piguk, gdy: |
- miaa stosunek bez adnego zabezpieczenia
- zapomniaa wzi piguk antykoncepcyjn
- prezerwatywa zsuna si lub pka podczas zblienia
- partner uy jej zbyt pno
- pomylia si przy obliczeniu dnia cyklu miesiczkowego
- partner nie wycofa si na czas
- diafragma (kapturek dopochwowy) przesuna si
- zostaa zgwacona
|
| Co zrobi po: |
- sign po doustn hormonaln awaryjn piguk typu "po poranku" ("dzie po"), np. Preven lub plan B - w cigu 72 godzin po seksie (w Polsce jeszcze niedostpna)
- zastosowa awaryjny doustny rodek hormonalny Postinor - w cigu 1 - 72 godz.; im szybciej, tym skuteczno jest wiksza (w Polsce stosowany)
- wzi zwikszon dawk regularnie stosowanego doustnego rodka antykoncepcyjnego (mona t metod zastosowa w Polsce)
- poprosi lekarza o jak najszybsze zaoenie spirali wewntrzmacicznej
Uwaga: Piguka aborcyjna Mifegyne (czyli RU 486) to rodek w Polsce nielegalny i zabroniony. |
| Niepodane objawy: |
- nudnoci, wymioty
- ble miniowe
- ble gowy
- ble w dole brzucha
- problemy ze wzrokiem
- pniejsze rozpoczcie miesiczki
- zaburzenia miesiczkowania
- w nastpnym cyklu cie mnogie
- drtwienie mini, zmczenie
- wraliwo piersi
Nie ma podstaw do twierdzenia, e piguki te mog uszkodzi pd. Ale nie uywaj ich, jeli jeste w ciy. |
| Amerykanie badali: |
- Okoo 48% z 6 mln ci w USA kadego roku to cie nie zaplanowane. W 1994 r. w USA odnotowano okoo 3 milionw nie zaplanowanych ci.
- Poowa tych ci jest wynikiem braku jakiegokolwiek zabezpieczenia, a pozostae - stosowania rodkw antykoncepcyjnych, ktre z jakich wzgldw nie zadziaay.
- 4 z 5 ci nastolatek jest nie zaplanowanych, a 1 na 5 nastolatek w ogle nie uywa adnych rodkw antykoncepcyjnych.
- 47% nie zaplanowanych ci skoczyo si aborcj, 40% urodzeniem dziecka i 13% poronieniem.
- Spord tych ci u kobiet, ktre stosoway antykoncepcj (ale nie planoway ciy): 51% ci zakoczya si aborcj, 37% urodzeniem dziecka, a 12% poronieniem.
- Spord tych kobiet, ktre nie uyway antykoncepcji (i nie planoway ciy): 43% zastosowao aborcj, 44% urodziy dziecko, a 13% poronio.
- 48% kobiet midzy 15. a 44. r. ycia nie planowao swojej ciy.
- 60% kobiet pomidzy 35. a 39. r. ycia miao nie zaplanowan ci.
W Polsce takich bada si nie prowadzi. |
Syszay, ale...
Badanie z 1997 r. wykazao, e wikszo kobiet w USA syszao o piguce "po". Jednak tylko 11% wie, e jest ona dostpna i powinna by uyta w 72 godziny po stosunku. Okoo 1% kobiet uyo tej piguki.
100% ginekologw i poonikw zna rodki antykoncepcji awaryjnej, ale tylko 10% rozmawiao o niej ze swoimi pacjentkami. 24% przepisao recept wicej ni 5 razy w roku.
|
|
|
|
Kobiety s po to by Je kocha a nie by Je rozumie :) |
|
|
|
